زندگینامه دکتر علی شریعتی
شریعتی آخرین اندیشمندی است که به اختصار به او پرداخته خواهد شد.وی در جمع اندیشمندان و عالمان مسئول طرح شده در این فصل جوانترین است و همچنین باید افزود، اولین کسی است که دار دنیا را وداع گفت.شریعتی، در خانوادهای مذهبی در یکی از روستاهای نزدیک سبزوار - مزینان متولد شد.پدرش محمد تقی شریعتی، از جمله کسانی بود که در تلاش برای احیاء دین و معرفت دینی و جذب جوانان به تفسیر قرآن و بررسی تاریخ اسلام پرداخت.کتاب «تفسیر نوین» وی که تفسیری بر جزء سیام قرآن است، در همین راستا پدیدار شده است.
محمد تقی شریعتی همچنین از طرفداران نهضت ملی شدن نفت و سپس نهضت مقاومت ملی در خراسان بود و همین دو مهم یعنی نوع نگرش جدید به اسلام در پرتو شیوع و گسترش معرفت دینی در میان جوانان و نسل جدید و حساسیتهای اجتماعی دقیقا همان چیزهایی هستند که به علی شریعتی به ارث رسیدند.وی دوران کودکی و جوانی خود را در خراسان و مشهد سپری کرد و در سال 1338 به دلیل احراز رتبه اولدر تحصیلات دانشگاهی با بورس دولتی به فرانسه اعزام شد، (شریعت رضوی، 1374، زندگینامه شریعتی عمدتا متکی بر همین اثر است) .تا این مدت وی به برخی فعالیتهای سیاسی - اجتماعی و فرهنگی - دینی دستیا زید که میتوان ترجمه کتاب «ابوذر غفاری» را نام برد.
علی شریعتی در فرانسه به تحصیل و مطالعات تاریخ و جامعه شناسی اقدام نمود و همزمان در کنار دل مشغولی اوضاع ایران با سازمان آزادیبخش الجزایر ارتباط برقرار کرد.در بازگشتبه ایران در مرز دستگیر و مدتی به زندان رفت.علی شریعتی پس از مدتی بلاتکلیفی در سال 1345 حکم استادیاری دانشگاه مشهد را گرفت و مدتی بعد فعالیتهای خود را در حسینیه ارشاد آغاز کرد که تا سال 1351 و تعطیل این مکان به درازا کشید شریعتی در 1352 دستگیر شد و پس از 18 ماه زندان انفرادی و گذران دورانی از سختیها در تهران و مشهد، سرانجام با تمهیداتی به اروپا و لندن مهاجرت کرد و اندکی بعد در همین شهر درگذشت.
آثار:
مجموعه آثار شریعتی بالغ بر 35 جلد است.این مجموعه آثار سازماندهی جدیدی از مجموعه کارهای وی به همراه برخی از ویرایشهای اولیه است.شریعتی با اینکه در دوران تحصیلات در دبیرستان و دانشکده ادبیات دانشگاه مشهد و همچنین اقامت در فرانسه آثاری را از خود به وجود آورد، ولی بدون تردید بخش اعظم این آثار به دوران فعالیت تقریبا 4 ساله وی در حسینیه ارشاد برمیگردد.او در یک زندگی و وضعیت متلاطم به جهت احساس نیروی زندگی در خود و شرایط خاص ایران و در یک شتاب و فعالیت لا ینقطع در این مدت به سخنرانیهای بسیاری پرداخت که بعدها در قالب جزوات یا کتابهایی به خوانندگان عرضه شد. رهیافت فعالیتهای فکری شریعتی عموما در پیوند با مطالعات جامعه شناسی وی بود.او بیشتر سعی داشت که معرفت دینی و همچنین شرایط اجتماعی - فرهنگی ایران را در این چارچوب به تصویر بکشاند.خود شریعتی، آثارش را به سه دسته «کویریات» ، «اجتماعیات» و «اسلامیات» تقسیم کرد.منظور از کویریات زندگی درونی و حسی وی است که کتاب برجسته «کویر» یا سپس مجموعه جمع شدهای از آثار پراکنده تحت عنوان «گفتگوی تنهایی» را در این مقوله میتوان جای داد.
اجتماعیات آن دسته از آثار شریعتی هستند که با مخاطب قرار دادن نسل جوان و روشنفکر به طراحی و گفتگوی دغدغهها و آموزههای باوری - رفتاری میپردازند.از این دست از آثار باید از «چه باید کرد» که در آن مباحثی چون روشنفکر و مسئولیت او در جامعه یا خود آگاهی و استعمار و...را طرح و بررسی مینماید، نام برد.همچنین میتوان از جهان بینی و ایدئولوژی نیز در همین چارچوب مثال زد.اما اسلامیات که بیشترین بخش از آثار شریعتی را تشکیل میدهد، مجموعه مقالات درس گفتارها و سخنرانیهای او هستند که تاریخ صدر اسلام، زندگی و سیره امامان، وضعیت مذهب در شرایط کنونی جامعه و بالاخره برخی از باورها و رفتارهای اعتقادی را شامل میشوند.
شریعتی در ارائه تصویری جذاب برای جوانان از شخصیتهای اصلی اسلام و شیعه همچون علی (ع) یا ابوذر و سلمان و همچنین فاطمه یا شعائر اعتقادی مانند حج، هجرت و بالاخره تحت عنوان عمومی «اسلامشناسی» به خلق و ارائه آثار «اسلامیات» خود اقدام نمود.کتابی چون «تشیع علوی - تشیع صفوی» با هدف تمییز دادن دو گونه از اسلام، یکی اصیل، رهایی بخش و انسانساز و دیگری ترفندی سیاسی برای در دام شدن مسلمانان عرضه شد.اندیشه: شاید بتوان محورهای اصلی اندیشه شریعتی را به طور مجمل در همان سه مقوله گفته شده در قسمت قبلی، یعنی کویریات، اجتماعیات و اسلامیات خلاصه کرد.توان شریعتی در بیان گرم و نوشتار احساس برانگیز و استفاده از تعابیر و تماثیل زیبا و بعضا تند اندیشه نهفته در این مجموعه آثار - اعم از سخنرانی یا نوشتجات - تاثیری دوگانه را بر جای نهاد.از یک سو به جذب مخاطبان بیشتر و ایجاد شور و شوق در گرایش به اسلام منجر شد و از دیگر سو، حساسیتهایی را در دیگر باورها و قرائتها از اسلام و احیانا کج فهمی هواداران یا شتابزدگی در عبور از مفاهیم از سوی خود شریعتی یا خوانندگانش سبب گردید، همین دو خصلت توامان است که شریعتی را طی یک دهه قبل از مرگ و دو دهه پس از مرگ تبدیل به شخصیتی نمود که همگان را درگیر موضع گیری نسبتبه خود و آثار و اندیشههایش در جهات سلبی و ایجابی، له و علیه نمود.
میزان تاثیر گذاری اندیشه شریعتی بر جوانان و مخاطبان تا حدی بود که از سوی محمد حسین بهشتی، یکی از مهمترین اندیشمندان و معماران جامعه در یکی دو سال قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی چنین تفسیری به کار برده شد، شریعتی سفره بود و دیگران مخلفات (در گفتگو با نویسنده و جمعی از دوستان.نسخهای از این نوار در اختیار نویسنده است) .
شریعتی معمولا به اضلاع مثلث «زر و زور و تزویر» حملهور بود و سعی داشت که اشکال عینی آنها را در قالبهای اجتماعی یا تاریخی به نمایش گذارد.همچنین در کلام و بیان هجو آمیزش از مسخ فرهنگی مبتلا به اقشاری از جامعه را به «فکلیسم» مورد طعن قرار میداد و این واژه را متقابلا در برابر «املیسم» که منظور برداشتهای واپسگرا و ارتجاعی و بدفهمی متعارف از اسلام بود قرار میداد. از سوی دیگر شریعتی با اختصاص بخش قابل توجهی از نوشتهها یا سخنرانیهای خود سعی داشت غبار ناشی از زمان یا مسخ و تحریفهای عمومی دشمنان یا دوستان جاهل از چهرههای اصلی تاریخ اسلام همچون محمد (ص)، علی (ع)، حسین، فاطمه، زینب و اعاظم اصحاب مانند ابوذر، سلمان و...را بزداید و به تعبیری میخواست تا اسوههای باوری و رفتاری را به نسل جوان و مخاطب خود عرضه دارد.
شریعتی در گسترش برخی از واژگان و تعابیر مذهبی نقش و تاثیر بسزایی داشت: شهادت با تکیه بر قیام عاشورا از سوی امام حسین امام سوم شیعیان و نواده پیامبر، پیام رسانی همراه با اسوه قرار دادن رفتار شجاعانه و مبارزه طلبانه حضرت زینب خواهر امام حسین، تعابیر عالی چون «امامت» و «امت» که به چارچوبهای نظام سیاسی - اجتماعی و اعتقادی جامعه مسلمانان و شیعی بر میگردد، خصایص و ویژگیهایی که یک مسلمان «معترض» به آنچه که ظلم و نامردی و چهره مسخ شده دین خوانده میشود، «انتظار» که مراد از آن تلاش برای تاسیس برای حضور مفاهیم و شخصیتهای اسوه قرار داده شده در زندگی میباشند و بالاخره بازگشتبه هویت اسلامی و ایرانی، برخی از این واژگان هستند.
آشنایی شریعتی با برخی از مکاتب و آموزههای رایج در اروپا از جمله اگزیستانسیالیسم یا چهرهها و شخصیتهای مبارز - اندیشمندی همچون فانون و یا علمی - فرهنگی همانند گورویچ، ماسینیون و...سبب آن شدند که وی بتواند مقایسههایی را از چهره مطلوب و قرائت مختار خود از اسلام با اوضاع عمومی علمی - فرهنگی در سطح اروپا به تصویر بکشاند.
نام کتابها :
ابوذر
اسلام شناسی
امت وامامت
انسان
انسان بی‌خود
اومانیسم اسلامی
با مخاطب‌های آشنا
بازگشت به خویش، بازگشت به کدام خویش
تحلیلی از مناسک حج
تشیع علوی و تشیع صفوی
توتم پرستی
جهاد و شهادت
جهان‌بینی و ایدئولوژی
جهت‌گیری‌های طبقاتی در اسلام
چه باید کرد؟
حج
حسین وارث آدم
خودسازی انقلابی
روش شناخت اسلام
زن در اسلام
علی انسان تمام
فاطمه فاطمه‌است
فلسفه تاریخ در اسلام
کویر (مجموعه مقالات)
گفت‌وگوهای تنهایی
ما و اقبال
مذهب علیه مذهب
مسئولیت شیعه بودن
میعاد با ابراهیم
نامه‌ها
نیازهای انسان امروز
نیایش
هجرت وتمدن
هنر
یک جلوش تا بینهایت صفرها
ویژگی‌های قرون جدید
هبوط
استحمار
هبوط در کویر
اندیشه‌ها
شریعتی یکی از متفکران مسلمان بود و در عین حال، رویکردی نقادانه نسبت به برخی از باورهای مذهبی داشت . او به‌طور خاص، تشیع صفوی را مظهر سنت مسخ شده می‌داند و آن را توام با اسارت‌پذیری، خرافه، تقلید و جبر گرایی معرفی می‌کرد. وی همچنین از نگاه سطحی به مدرنیته نیز انتقاد می‌کرد و معتقد بود که راه پیشرفت و ترقی ملت‌های شرقی، متفاوت از راهی است که غرب پیموده‌است. البته استفاده آگاهانه از تجربیات مدرنیته در غرب، مورد پذیرش شریعتی قرار داشت.
اللهم کن لولیک الحجه بن الحسن صلواتک علیه وعلی آبائه فی هذه الساعه وفی کل الساعه ولیا وحافظا وقائدا وناصرا ودلیلا وعینا حتی تسکنه ارضک طوعا وتمتعه فیها طویلا